Posługujemy się też często wyrażanym na powierzchni wypowiedzi morfe-mem negacji (nie, non, a itp...
Serwis znalezionych hasełOdnośniki
- Smutek to uczucie, jak gdyby się tonęło, jak gdyby grzebano cię w ziemi.
- Najczęściej wolno ci tylko kopiować pliki z serwera, ale często możesz także kopiować własne pliki na serwer do specjalnie w tym celu utworzonego katalogu...
- Program komputerowy jest sekwencją rozkazów, które muszą być wykonane w określonym porządku, zaś wynik działania rozkazu często zależy od wyniku...
- W przypadku zabójstw pod wpływem silnego wzburzenia, usprawiedliwionego okolicznościami, zabójstwo ma przede wszystkim charakter agresji emocjonalnej -i często w...
- - A to oznacza, że albo Snaplaunce należy do spisku, albo wszyscy wiedzą, że często pożycza swój prom ważnym gościom...
- W Polsce wprowadza się dopiero, i z oporami, zasady państwowej służby cywilnej, w związku z czym zmiany polityczne na szczytach władzy często pro- , wadzą również do...
- W morzu tym spędzałem często długie godziny, zupełnie bezczynnie pozwalając się w nim po prostu unosić...
- Wcale nie zasypiam tak czÄ™sto, choć moĹĽe nieĹ‚atwo wam w to uwierzyć — dodaĹ‚ z uĹ›miechem...
- Często jednak ogarniała mnie fala bólu i szczęścia jednocześnie...
- wych tygodni znacznie się „oswoił”, jako że współpracował często z nią i z jej sztabem...
- Krótko mówiąc, produkt narodowy brutto to wynik, który otrzymamy wyrażając w jednostkach pieniężnych całą różnorodność dóbr i usług: korn-puterów, pomarańcz, usług...
Smutek to uczucie, jak gdyby się tonęło, jak gdyby grzebano cię w ziemi.
), np. niemiły wobec miłego. Ten morfem negacji, czy to jawny, jak w niemiły, czy to ukryty (tzn. nie ujawniany na powierzchni wypowiedzi), jak w zły i krótki, uważa się za ów element nacechowania, który sprawia, że wyrazy nim obarczone mają węższe, bardziej ograniczone, ale tym samym bardziej precyzyjne znaczenie w porównaniu z nienacechowanymi. Wy-118 razy nacechowane są też tym samym asymetryczne do nienacechowanych. Czym
SŁOWNIK UMYSŁOWY
więc różnią się obie te koncepcje? Tym, że w koncepcji Osgooda biegun wyjściowy utożsamiany jest z pozytywnością i że asymetria utożsamiana jest z negatyw-nością. W koncepcji nacechowania asymetryczność wynika wyłącznie z nacechowania. Biegun wyjściowy, nienacechowany, nie równa się biegunowi pozytywnemu, choć często tak się zdarza.
Jak wynika z badań wymienionych polskich autorów (por. s. 118), koncepcja nacechowania daje szersze możliwości interpretacji. Główne założenie tych badań opierało się na znanych prawach psychologii poznawczej, że przetwarzamy dłużej to, co jest bardziej złożone. W tym przypadku, zgodnie z definicją nacechowania, bardziej złożony poznawczo musi być człon nacechowany. Jak powiedzieliśmy, jawna negacja jest oczywistym przykładem nacechowania. Jeśli weźmiemy takie czwórki wyrazowe jak w 151 i /6/, to okaże się po pierwsze, że wyrazy z nie są z reguły dłużej przetwarzane niż te, które są takiej powierzchniowej negacji pozbawione, i po drugie, że dzieje się tak niezależnie od ich Walencji pozytywnej lub negatywnej. Niezły jest przecież lepszy od złego, a także od niedobrego, a przetwarzany jest najdłużej w porównaniu z pozostałymi wyrazami z czwórki przymiotników /5/:
151 dobry - zły; niedobry - niezły 161 długi - krótki; niedługi - niekrótki
Ogólnie można powiedzieć, że złożoność poznawcza przetwarzania układa się tak, jak przedstawia to kolejność wyrazów w powyższych czwórkach. Ostatni wyraz jest też na ogół najrzadziej używanym wyrazem z całej czwórki. Można bowiem zauważyć, iż zawiera podwójną negację - tę ukrytą, jak w zły czy krótki, i tę jawną zawartą w morfemie nie-. Złożoność poznawczą badano na różne sposoby: poprzez wybory określeń i poprzez ocenę prawdziwości zdań, w których
użyto danych określeń.
Badania hipo- i hiperonimii w psycholingwistyce wiązały się na ogół z badaniami nad prototypowością i nad hierarchiami w kategoryzowaniu poznawczym. Prototypowe ś ć odnosi się do zjawiska opisanego przez Eleonor Rosch (1978), a polegającego na tym, że pewne obiekty - stanowiące daną kategońę reprezentowaną w umyśle - są bardziej typowe, także częstsze, bardziej wyraziste. Wyrazy odnoszące się do tych obiektów będą też cechowały się prototypowością, czyli będą łatwiej dostępne. Jabłko jest prototypowym owocem czy gołąb ptakiem. W strukturze reprezentacji różnych kategorii, która bywa hierarchiczna, można wyodrębnić tzw. poziom podstawowy, środkowy, do którego dobudowuje się zarówno poziom nad-, jak i podrzędny. Otóż kategoriom z tego podstawowego poziomu zawsze odpowiadają w danym języku pojedyncze wyrazy (na innych poziomach mogą funkcjonować złożone wyrażenia, np. krzesłu z poziomu podstawowego odpowiada na podrzędnym - krzesło wiklinowe czy kuchenne). Wyrazy z poziomu podstawowego są łatwiej dostępne niż inne, a także jako pierwsze nabywane przez małe dzieci.
119
ROZDZIAŁ 9
9.4.2. Aspekt syntaktyczny
Analizy struktury słownika umysłowego w aspekcie syntaktycznym dotyczą tego, jaką dany wyraz jest częścią mowy, oraz roli, jaką pełni w strukturach frazowych (np. czy może być podstawą frazy) i w strukturach predykatywno-argumen-towych (np. jeśli jest predykatem, to iloargumentowym). Z pokazanej powyżej analizy składnikowej czasowników „dawać" i „kupować" (przykłady /3/ i /4/) wynika, że pierwszy jest trój-, a drugi czwórargumentowy:
czwartym argumentem w predykacie
Kategoria gramatyczna wyrazu wydaje się bardzo ważną jego cechą. Że ludzie się nią kierują, świadczy tak znaczny, bo co najmniej pięćdziesięcioprocen-towy udział reakcji paradygmatycznych w skojarzeniach swobodnych. Nierówne jest zakotwiczenie poszczególnych kategorii w strukturze słownika. Czasowniki tkwią w nim mocniej niż rzeczowniki, dowodzi tego znacznie mniej pomyłek językowych przy używaniu czasowników; jeśli idzie o rzeczowniki, to często występuje zjawisko „mam na końcu języka", kiedy to nie możemy znaleźć odpowiedniego słowa, choć znamy jego znaczenie, a nawet jego ramę fonetyczną (na jaką literę się zaczyna lub/i kończy). Temu zjawisku nie poddają się też przyimki i niektóre przysłówki związane z określaniem lokalizacji i granic różnych obiektów (nad, pod, blisko, daleko itp.). William Calvin (2000) w Lingua ex machina utrzymuje, że czasowniki i owe słowa „lokalizacyjne" mają swą siedzibę w płatach czołowych, natomiast rzeczowniki i przymiotniki w płacie skroniowym. Przymiotniki stanowią kategorię pośrednią między rzeczownikami i czasownikami;
lingwista Derek Bickerton (2000) w tej samej książce dzieli wyrazy na cechujące się rzeczownikowością (+N) lub jej brakiem (-N) oraz czasownikowością (+V) lub jej brakiem (-V), co przedstawia poniższa tabelka III. Jego zdaniem ta kategoryzacja lingwistyczna potwierdza to, co robi nasz mózg.
ni Kategorie gramatyczne: Cechy:
Rzeczownik +N -V Przymiotnik +N +V Czasownik -N +V Przyimek -N -V
Ważna jest też rola tematyczna wyrazu, jaką może przyjąć w strukturze frazowej zdania. Bloom (1999, 2000) uważa nawet, że jest to główny wyznacznik procesu uczenia się nowych wyrazów przez małe dziecko; przeciwstawia się postulowaniu różnych zasad taksonomicznych czy wzajemnego wykluczania się znaczeń danego wyrazu w procesie przyswajania LI (por. rozdz. 7). Poprzez identy-
13 Książkę Lingua ex machina (2000) neurofizjologa Calvina i lingwisty Bickertona napisano w for-120 mię dialogu i dlatego dokładnie jest oznaczony tekst każdego z nich.
SŁOWNIK UMYSŁOWY
fikację tych ról uczymy się tak relacji sensu, jak denotacji wyrazów, a także ich
przynależności do kategońi gramatycznych.