Miękkie /' należy już do głosek zadziąsłowych...
Serwis znalezionych hasełOdnośniki
- Smutek to uczucie, jak gdyby się tonęło, jak gdyby grzebano cię w ziemi.
- Polecenie traceroute zwykle jest wykorzystywane w ten sposĂłb, jak polecenie ping – jako parametr naleĹĽy podać nazwÄ™ hosta docelowego...
- - A to oznacza, że albo Snaplaunce należy do spisku, albo wszyscy wiedzą, że często pożycza swój prom ważnym gościom...
- - Moim zdaniem - mówił Jan z namysłem - należy dokumentu strzec jak oka w głowie przez te kilka dni, które nas dzielą od wielkiej premiery...
- – MyĹ›laĹ‚em, ĹĽe wĹ‚adza naleĹĽy do rady – powiedziaĹ‚ Pahner...
- W tym miejscu należy przynajmniej parę słów powiedzieć o słowie "zainteresowania", które obecnie w potocznym użyciu stało się terminem wytartym i martwym...
- Wraz z wnioskiem należy złożyć dokumenty określone w art...
- nienawiść i zawziętość należy wykorzenić przez szczere przebaczenie...
- Odnośnie Fichtego uwyględnić należy:Biedermann, F...
- gdy sytuacja (a więc i to, co należy robić) jest niejasna...
- Ruszyłem przed siebie, wsłuchując się w miękki zgrzyt żwiru pod stopami...
Smutek to uczucie, jak gdyby się tonęło, jak gdyby grzebano cię w ziemi.
Ogólnie biorąc, przednio-językowe spółgłoski miękkie dzielimy na zazębowe i zadziąsłowe. Cały ich zasób w języku polskim przedstawia tabela 3.
zazębowe zadziąsłowe
zwarto-wybuchowe t' -d'
szczelinowe s' -z' S-ż
zwarto-szczelinowe c' -3' c-3
zwarto-otwarte r r'
Tabela 3. Miękkie spółgłoski przedniojęzykowe
Jak już wspominaliśmy, ten rodzaj miękkości charakterystyczny jest dla wymowy wyrazów obcych: t'irana (Tirana), t'ik (tik — por. tik nerwowy), d'izel (Diesel), os'iek (Osijek, miasto w Chorwacji), staż'i (niem. Stasi), c'irxofer (Zierhoffer), s'ikago albo ć'ikago (Chicago), z'iguli (żiguli - marka samochodu), $'ins lub $js (dżins), r'ir\k (ring), or'inoko (Orinoko) itp. Jedyny wyjątek stanowi cytowane już miękkie /', pojawiające się w wyrazach rodzimych (ale tylko przed /).
W wyrazach dawno już przyswojonych mamy do czynienia zwykle z twardymi odpowiednikami tych głosek, np.: polityka (por. niem. Politik, ang. politics, roś. politika), Arystoteles (ang., niem. Aristoteles, roś. Aristot'el), sygnał (niem. Signal, roś. signal), dynamit (niem. Dinamit, roś. dinamit) itp.
ł
4. Elementy fonotaktyki
Asymilacja, redukcja, dysymilacja
Przedstawiając zasób głosek języka polskiego (por. p. 2. i 3. tego rozdz.), musieliśmy dokonać nieco sztucznej operacji izolowania, wydzielania pojedynczych dźwięków, które w mowie nie występują osobno. Metaforyczne, ale zarazem sterminologizowane wyrażenie potok mowy najlepiej oddaje fakt, że mówienie nie
52
Fonetyka i fonologia
składa się z szeregu oddzielnych artykulacji, lecz stanowi nieprzerwane continuum. Na artykulacje pojedynczej głoski nakładają się ruchy i brzmienia (np. rezonans nosowy lub dźwięczność) związane z głoską poprzedzającą i następującą. Językoznawcy nazywają ten proces koarty kulać ją. 9
Jest rzeczą zrozumiałą, że przeciwstawne ruchy artykulacyjne dążą w tych warunkach do złagodzenia kontrastów: dochodzi do upodobnień (asymilacji) dźwięków mowy. W języku polskim samogłoski mocniej wiążą się ze spółgłoską poprzedzającą (toteż np. ścieśnieniu ulega o w pozycji po miękkiej, np. śó (sio!), a nie przed miękką, por. ktoś). W grupach spółgłoskowych z kolei silniejszy jest wpływ spółgłoski następującej na poprzedzającą, a w związku z tym we współczesnej polszczyźnie mamy do czynienia z upodobnieniami wstecznymi. Mechanizm tej koartykulacji zasadza się na wcześniejszym przygotowaniu narządów mowy do artykułowania następnej głoski (tzw. antycypacji ruchów). Upodobnienia postępowe (a więc o przeciwnym kierunku, działanie artykulacji głoski wcześniejszej na późniejszą) są w zasadzie w języku polskim martwe.
Przez upodobnienia martwe rozumie się takie przekształcenia, które są rezultatem dawno dokonanego procesu fonetycznego, a jego ślady zachowały się czasem jeszcze w pisowni. W przeciwieństwie do asymilacji żywych, upodobnienia martwe nie mogą być fakultatywne, tzn. nie dopuszczają różnych wariantów wymowy uwarunkowanych np. tempem i sytuacją mówienia.
Tak daleko idącej asymilacji, z redukcją pewnych głosek włącznie, ulega np. fonetyczna postać liczebnika sześćset, wymawianego przez Polaków jako seśset, seiset, seset. Oczywiście, możliwa pozostaje nadal wymowa typu seśćset, ponieważ mamy tu do czynienia z upodobnieniem żywym. Natomiast wyłącznie rekonstrukcja historyczna pozwala dostrzec w formie miejski dawną postać brzmieniową miescski, w której dopiero widać ściślejszy związek tego przymiotnika z jego bazą rzeczownikową miasto l mieście. Z pierwotnej grupy głoskowej -śćs-pozostało dziś szczątkowe -is-.
Język polski jest pod tym względem bardziej radykalny, bardziej podatny na daleko idące uproszczenia niż pokrewny język rosyjski. Na przykład pod wpływem morfemu słowotwórczego -sk(i) redukcji uległ wygłoś wielu podstaw rzeczownikowych, por. poi. paryski, ryski, petersburski i roś. pariżskij, riżskij, pietierburg-skij. Są to już zjawiska z pogranicza fonetyki (fonologii) i morfologii, bowiem bodźcem do zmian w płaszczyźnie fonetycznej jest tu struktura morfemowa wyrazu.
Wiele zjawisk tego typu, uproszczeń wymowy grup spółgłoskowych z redukcją włącznie, ma charakter fakultatywny. Dotyczy to np. wymowy liczebników złożonych, takich jak - poza wspomnianym już przykładem sześćset - pięćdziesiąt (wymawiane jako p'eń^eśont), analogicznie pięćset (p'eńcet - z c jako rezultatem uproszczenia grupy -ćs-, z depalatalizacją dźwięku -c-), dziewięćdziesiąt (3ev'eń$eśoni) itp., czy odznaczających się dość dużą frekwencją grup -wsk-, -wstw-, redukowanych w wymowie do -sk-, -stf-, por.: królewski, wymawiane jako krulesk'i, Poniatowski - jako pońatosk'i, prawoznawstwo - jako pravoznastfo
f
Elementy fonotaktyki. Asymilacja, redukcja, dysymilacja
53